۵ تومان سری اول بانک شاهنشاهی ایران

دربارهٔ این اسکناس

اسکناس ۵ تومان بانک شاهنشاهی ایران — سری اول

اسکناس ۵ تومان بانک شاهنشاهی ایران یکی از ارزش‌های اسمی نخستین مجموعه اسکناس‌های این بانک در ایران است. بانک شاهنشاهی ایران پس از دریافت امتیاز انتشار اسکناس در سال ۱۸۸۹، در سال ۱۸۹۰ نخستین اسکناس‌های خود را وارد چرخه پولی ایران کرد. این مجموعه ارزش‌های اسمی مختلفی از ۱ تومان تا ۱۰۰۰ تومان را شامل می‌شد.

طراحی اسکناس

در روی اسکناس ۵ تومان، پرتره ناصرالدین‌شاه قاجار در سمت راست قرار گرفته و نشان سلطنتی ایران در سمت چپ دیده می‌شود. نام بانک شاهنشاهی ایران و ارزش اسمی «پنج تومان» نیز در ترکیب اصلی روی اسکناس قرار دارند.

در بخش پایینی اسکناس، مهر مأمور دولت علیه ایران دیده می‌شود. این مهر بخشی از سازوکار نظارت دولتی بر اسکناس‌های بانک شاهنشاهی بود و وجود آن در نمونه‌های منتشرشده اهمیت داشت. نمونه‌های بدون این مهر در منابع تخصصی به‌عنوان اسکناس‌هایی خارج‌شده از روند رسمی انتشار توصیف شده‌اند.

پشت اسکناس با چاپ قهوه‌ای طراحی شده و نشان سلطنتی ایران در مرکز آن قرار دارد. نام بانک به زبان انگلیسی و عبارت «FIVE TOMANS» نیز در پشت اسکناس درج شده است.

ارزش اسمی

ارزش این اسکناس ۵ تومان بود. در نظام پولی آن دوره، تومان واحدی شناخته‌شده بود و هر تومان معادل ۱۰ قران محسوب می‌شد.

اسکناس‌های نخستین بانک شاهنشاهی بر پایه نظام تومانی منتشر شدند و از مبالغ پایین‌تر مانند یک تومان تا مبالغ بسیار بالاتر را دربر می‌گرفتند.

چاپ اسکناس

چاپ اسکناس ۵ تومان توسط شرکت Bradbury, Wilkinson & Co. در لندن انجام شد. این شرکت از چاپخانه‌های مهم بریتانیا در زمینه چاپ اسناد امنیتی بود و در تولید اسکناس‌های نخستین بانک شاهنشاهی نقش داشت.

ابعاد

ابعاد ثبت‌شده برای این نوع اسکناس ۱۷۷ × ۱۰۲ میلی‌متر است.

محل پرداخت

یکی از ویژگی‌های مهم اسکناس‌های بانک شاهنشاهی در این دوره، ارتباط آنها با محل پرداخت بود. در نمونه‌های مختلف ۵ تومان، نام شهر و عبارت‌هایی درباره محل قابل پرداخت بودن اسکناس دیده می‌شود.

این ویژگی با سیاست بانک شاهنشاهی برای محدودکردن تبدیل اسکناس به نقره قران در شهر محل صدور ارتباط داشت. بر اساس منابع تاریخی، بانک در سال‌های نخست اسکناس را در همان شهری که صادر شده بود به قران نقره تبدیل می‌کرد. این سیاست هم به مدیریت نقدینگی شعب کمک می‌کرد و هم درآمدی برای بانک از انتقال وجوه میان شهرها ایجاد می‌کرد.

مهر دولتی

مهر مأمور دولت علیه ایران یکی از ویژگی‌های مهم نمونه‌های منتشرشده این دوره بود. این مهر نشان‌دهنده عبور اسکناس از روند رسمی نظارت و انتشار بود.

در منابع تخصصی ذکر شده است که نمونه‌های منتشرشده باید دارای این مهر می‌بودند و نمونه‌های فاقد مهر، اسکناس‌هایی بودند که به شکل غیرقانونی از بانک خارج شده بودند. همچنین بریدن بخشی از مهر به شکل مثلثی برای ابطال اسکناس استفاده می‌شد.

تاریخ و واریته‌ها

۵ تومان یک نوع اسکناس با یک تاریخ واحد نیست. نمونه‌های مختلف آن در طول چند دهه مشاهده می‌شوند و تفاوت‌هایی در تاریخ، مهر و سایر ویژگی‌های اجرایی دارند.

در نمونه‌های ثبت‌شده، تاریخ‌هایی مانند ۱۹۰۰، ۱۹۰۴، ۱۹۱۰، ۱۹۱۸ و ۱۹۲۰ دیده می‌شود. برخی از این نمونه‌ها دارای مهر بیضی پرشده و برخی دارای مهر بیضی توخالی هستند. این تفاوت‌ها برای شناسایی و تفکیک نمونه‌های مختلف اهمیت دارند.

به همین دلیل، در یک مجموعه پژوهشی بهتر است ۵ تومان به‌عنوان یک رکورد مادر ثبت شود و سپس هر نمونه تاریخی و اجرایی در سطح واریته مستقل بررسی شود.

جایگاه تاریخی

اسکناس ۵ تومان بخشی از نخستین تجربه گسترده انتشار اسکناس بانکی در ایران بود. بانک شاهنشاهی ایران در سال ۱۸۹۰ انتشار اسکناس را آغاز کرد و ورود این اسکناس‌ها به چرخه معاملات، مرحله تازه‌ای در تاریخ پول و بانکداری ایران ایجاد کرد.

با این حال، پذیرش اسکناس‌های بانک در سال‌های نخست با مقاومت عمومی و تجاری همراه بود. بسیاری از مردم و تجار هنوز به سکه‌های فلزی و ابزارهای اعتباری سنتی مانند بیجک اعتماد بیشتری داشتند. محدودیت تبدیل اسکناس به نقره در شهر محل صدور نیز یکی از عواملی بود که بر میزان اعتماد و پذیرش اسکناس تأثیر می‌گذاشت.