۳ تومان سری اول بانک شاهنشاهی ایران

دربارهٔ این اسکناس

اسکناس ۳ تومان بانک شاهنشاهی ایران — سری اول

اسکناس ۳ تومان بانک شاهنشاهی ایران از مجموعه نخستین اسکناس‌هایی است که این بانک پس از آغاز فعالیت خود در ایران منتشر کرد. بانک شاهنشاهی ایران در سال ۱۸۸۹ با اعطای امتیاز سلطنتی و حق انحصاری انتشار اسکناس در ایران تأسیس شد و در سال ۱۸۹۰ نخستین اسکناس‌های خود را وارد چرخه پولی کشور کرد. این مجموعه ارزش‌های اسمی مختلفی از ۱ تومان تا ۱۰۰۰ تومان را دربر می‌گرفت.

طراحی اسکناس

در روی اسکناس ۳ تومان، پرتره ناصرالدین‌شاه قاجار در سمت راست قرار دارد و نشان سلطنتی ایران در سمت چپ دیده می‌شود. نام بانک شاهنشاهی ایران و ارزش اسمی «سه تومان» نیز در طراحی روی اسکناس درج شده است.

پشت اسکناس با چاپ تیره‌رنگ طراحی شده و نشان سلطنتی ایران در بخش مرکزی آن قرار گرفته است. متن انگلیسی نام بانک و ارزش اسمی نیز در پشت اسکناس دیده می‌شود.

ارزش اسمی

ارزش این اسکناس ۳ تومان بود. تومان در نظام پولی آن دوره واحدی شناخته‌شده بود و هر تومان برابر با ۱۰ قران محسوب می‌شد. در سال‌های آغاز فعالیت بانک شاهنشاهی، اسکناس‌های این بانک بر پایه واحد تومان منتشر می‌شدند.

چاپ اسکناس

چاپ اسکناس ۳ تومان توسط شرکت Bradbury, Wilkinson & Co. در انگلستان انجام شد. این شرکت یکی از چاپخانه‌های مهم بریتانیا در زمینه تولید اسناد امنیتی بود و در چاپ اسکناس‌های نخستین بانک شاهنشاهی نیز نقش داشت.

گردش و محل پرداخت

یکی از ویژگی‌های مهم اسکناس‌های بانک شاهنشاهی در این دوره، ارتباط محل پرداخت اسکناس با شبکه شعب بانک بود. در نمونه‌های ۳ تومان، عبارت‌های مربوط به محل پرداخت و مهرهای دولتی یا بانکی مشاهده می‌شود. منابع تخصصی نمونه‌هایی را با اشاره به شهرهایی مانند تهران، تبریز، مشهد، اصفهان، شیراز، رشت، همدان، کرمانشاه و دیگر مراکز شبکه بانکی ثبت کرده‌اند.

این ویژگی به ساختار بانکی آن دوره مربوط بود. اسکناس‌ها در همه نقاط کشور به یک شکل آزادانه قابل تبدیل نبودند و بانک برای پرداخت و تبدیل اسکناس در شهر محل انتشار یا شعبه مشخص، محدودیت‌هایی در نظر گرفته بود. Encyclopaedia Iranica نیز توضیح می‌دهد که اسکناس‌های بانک شاهنشاهی در ابتدا در همان شهری که صادر می‌شدند به نقره قران تبدیل می‌شدند و این سیاست با ساختار شبکه شعب و انتقال وجوه بانک ارتباط داشت.

تاریخ انتشار و واریته‌ها

۳ تومان یک نمونه با یک تاریخ واحد نیست. نمونه‌های این نوع در فاصله سال‌های ۱۸۹۰ تا ۱۹۲۳ دیده می‌شوند و در طول این دوره ویژگی‌های اجرایی مختلفی در آنها ایجاد شده است.

در نمونه‌های ثبت‌شده، تفاوت‌هایی در تاریخ، شماره سریال، نوع مهر و عبارت مربوط به محل پرداخت دیده می‌شود. به همین دلیل، برای شناسایی دقیق هر نمونه باید مشخصات ظاهری آن با نمونه‌های مرجع مقایسه شود.

جایگاه تاریخی

انتشار اسکناس ۳ تومان بخشی از نخستین تجربه انتشار پول کاغذی بانکی در ایران بود. بانک شاهنشاهی پس از دریافت حق انحصاری انتشار اسکناس، در سال ۱۸۹۰ نخستین اسکناس‌های خود را منتشر کرد. ورود این اسکناس‌ها به گردش، مرحله مهمی در گذار تدریجی نظام پولی ایران از اتکای عمده به سکه‌های فلزی و اسناد اعتباری سنتی به استفاده گسترده‌تر از پول کاغذی بانکی بود.

با این حال، پذیرش عمومی اسکناس‌های بانک شاهنشاهی در سال‌های نخست بدون مشکل نبود. بخشی از تجار و مردم نسبت به اسکناس‌های جدید اعتماد کامل نداشتند و محدودیت تبدیل اسکناس به نقره در شهر محل انتشار نیز بر میزان پذیرش آن تأثیر می‌گذاشت. این شرایط یکی از زمینه‌های مهم برای مطالعه تاریخ اجتماعی اسکناس در ایران است.